يافتند و در تجسّس و تفحّص و خواص و منافع آن در مىآيند « 1 » . » همين مؤلّف جاى ديگر مىگويد كه اين ملت نصارى ادويهء تازه‌اى كشف كرده‌اند كه بعضى از آن‌ها مانند : شجرة النبى ( كاسكار سگاردا ) ، عشبهء مغربى ، چوب چينى ، زردچوبه ، چلاپا ، عصارهء ريوند ، چاى ختايى و دارچينى ، باديان ختايى ، ساگودانه ، نارگيل دريايى و گنه گنه در دنياى پزشكى شهرت بسيار دارد . نكته قابل توجه ديگر اين است كه محمد حسين شيرازى نه صرف ادويهء جديدهء ملت نصارى را ذكر كرده ، بلكه بعضى از طرق معالجهء اطباى فرنگ را نيز زير بحث آورده است . از جملهء آن طريقه ، انتقال خون است كه در مخزن الادويهء فارسى و ذكر باب « دم » درج شده است . محمد حسين شيرازى دربارهء افعال و خواص اين ادويهء جديد ، مقاله‌اى جامع و سودمند نوشته است . و لطف الله مولوى افندى چلبى آن را از تركى به عربى برگردانده است « 2 » . در ميان انبوه كتاب‌هاى بر جاى مانده از او نظريات جديد و گاه ابتكارى به چشم مىخورد . مثلًا در كتاب خلاصة الحكمة به حركت لب‌هاى جنين اشاره كرده است ، در حالى كه اگر كسى از طب جديد و كشفيات آن آگاهى داشته باشد ، مىداند كه اين مطلب از كشفيات طب جديد شمرده مىشود . همچنين وى در همين كتاب ، سخن از سنگ كليه ، در اطفال مىگويد ، « 3 » در حالى كه امروزه نيز اين سخن شگفتى آفرين است . در مبحثى ديگر نيز ، تنها انبساط و انقباض را از قلب ندانسته ، بلكه عروق را نيز در اين امر دخيل دانسته است . و نيز اگر به مبحث تدبير هوا - كه در كتاب خلاصة الحكمة آمده است - نظرى بيندازيد ، با شگفتى متوجه مىشويد كه عقيلى تمام مواردى را كه در رويارويى با مواد شيميايى بايد رعايت نمود ، ذكر نموده است . ارزش اين كار هنگامى مورد توجه قرار مىگيرد كه خواننده بداند كه كتب اعظم خان - و خصوصاً كتاب ارزشمند اكسير اعظم - در پايه‌ريزى طب شبه قارهء هند نقش بسيار بسزايى

--> ( 1 ) . قرابادين ، ج 2 ، ص 505 . ( 2 ) . همان . ( 3 ) . خلاصهء الحكمه ، ص 391 .